W dniach 19–22 maja 2026 roku odbyła się w Tallinnie (Estonia) ogólnoświatowa, szósta z kolei konferencja organizowana przez International Network for Theory of History (INTH) – najważniejsze w świecie zgromadzenie badaczy zajmujących się teorią i filozofią historii, historią historiografii i metodologią historii oraz studiami różnych reprezentacji przeszłości. Temat konferencji brzmiał: “Rethinking Historicity: Exploring Temporal Relations in a Changing World”. Konferencja zgromadziła rekordową liczbę 230 uczestników z 35 krajów.
UAM reprezentowali: prof. Ewa Domańska, dr Adrian Trzoss, prof. Wiktor Werner i dr Tomasz Wiśniewski z Wydziału Historii oraz prof. Krzysztof Brzechczyn i Michał Chudecki (Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UAM) z Wydziału Filozoficznego. Delegację wzmocnili badacze związani z UAM, a pracujących obecnie w wiodących ośrodkach akademickich Brazylii: dr Taynna Marino, która uzyskała doktorat w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UAM pracując pod kierunkiem prof. Ewy Domańskiej (Universidade Federal do Espírito Santo – UFES) oraz dr Hugo R. Merlo, który pod opieką prof. Mirosława Loby przygotowuje swój drugi doktorat w Szkole Doktorskiej Nauk o Języku i Literaturze UAM (Universidade de São Paulo, USP).
Do najczęściej komentowanych wystąpień konferencji należał wykład plenarny prof. Ewy Domańskiej pod tytułem „Epistemic Foresight: Historicity and the Future of Knowing the Past” poświęcony refleksji o przyszłości wiedzy historycznej w warunkach współczesnych kryzysów geopolitycznych, ekologicznych i technologicznych, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie doświadczenie wojny, zagrożenia bezpieczeństwa oraz politycznej polaryzacji wpływa na sposoby tworzenia i wykorzystywania wiedzy o przeszłości.
Osiągnięciem było także zaakceptowanie przez organizatorów konferencji propozycji sesji tematycznej zgłoszonej przez przedstawicieli młodszej generacji badaczy: dra Tomasza Wiśniewskiego i dr Taynnę Marino zatytułowanej “Post-Anthropocentric and Post-Secular Historicities: Ethical and Ontological Reorientations”. Referat wprowadzający do sesji “Historicities: Ethical, Ontological, and Pragmatic Dimensions in the Context of Public History” wygłosił znany badacz - prof. Allan Megill (professor emeritus University of Virginia). Ponadto referaty zaprezentowali: Taynna Marino: "Nonhuman Victims of the Capitalocene: On Empathy and Anthropocentrism”, Mariia Varlygina “Heterochrony of Wartime: Temporalities in the Ukrainian Essay Anthology” oraz Tomasz Wiśniewski: “Do We Need Postsecular History? Positions and Concepts”. Sesja koncentrowała się na teoretycznych i metodologicznych wyzwaniach związanych z redefinicją historyczności w XXI wieku. Dyskusje obejmowały zagadnienia antropocentryzmu i jego krytyki, statusu nieludzkich ofiar historii, temporalnych wymiarów wojny oraz wpływu zwrotu postsekularnego na sposoby doświadczania i interpretowania przeszłości.
Ważne dla promocji UAM były wystąpienia prof. Wiktora Wernera oraz dra Adriana Trzossa, którzy reprezentowali działające w ramach Wydziału Historii UAM Centrum Historii Cyfrowej. Referat prof. Wernera pod tytułem „Dispersed Historicity in the Age of Digital Self-Centered Media. Instagram as a Site of Post-Narrative Historical Representation”, wygłoszony został w ramach sesji tematycznej „Digital Histories and (New) Media Temporalities” dotyczył przemian historyczności w warunkach mediów platformowych. Główne pytanie brzmiało: w jaki sposób Instagram reorganizuje warunki, w których przeszłość staje się widzialna, afektywna i znacząca. Wyniki badań wskazują, że Instagram nie tylko popularyzuje historię, lecz przekształca warunki jej publicznego funkcjonowania. Z kolei dr Adrian Trzoss występując na sesji tematycznej “Memory, Trauma and Historical Justice”, któremu przewodniczyła wybitną badaczkę kultury historycznej i pamięci zbiorowej - Marię Grever (Erasmus University Rotterdam), w swoim referacie zatytułowanym “Theorizing Historical Trauma: Between Historicity and Politics”, zaproponował rekonceptualizację pojęcia traumy historycznej nie jako formy pamięci zbiorowej czy odziedziczonego cierpienia, lecz jako struktury historyczności i polityki, wyłaniającej się z narracyjnych praktyk cyfrowych.
Na konferencji w Tallinnie widoczna była także reprezentacja Wydziału Filozoficznego UAM. Prof. Krzysztof Brzechczyn wygłosił referat pod tytułem “Solidarity and Trauma of Transformation. The Reinterpretation of the Ideological Heritage of Polish Solidarity (1980-1981) in the Course of Neo-Liberal Transformation in Years 1989-91”. Autor dowodził, że na sposób upamiętniania NSZZ „Solidarność” w III RP wywarł wpływ nie tyle okres „pierwszej” Solidarności i doświadczenia stanu wojennego, ile transformacja gospodarcza w latach 1989-1993. Z kolei referat Michała Chudeckiego (Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UAM) pt. “Historical Change in Society and Nature. Herbert Spencer’s Evolutionary Conception of History” poświęcony był ewolucyjnej filozofii historii Herberta Spencera, rekonstruując jego koncepcję zmiany historycznej opartą na ideach różnicowania, integracji i wzrastającej złożoności. Wystąpienie ukazało Spencerowską próbę przezwyciężenia podziału między historią naturalną a historią społeczną oraz zwróciło uwagę na aktualność jego refleksji dla współczesnych badań nad relacjami między naturą, społeczeństwem i historią.
Ważnym wydarzeniem konferencji było wręczenie nagród przyznawanych wspólnie przez The International Commission for the History and Theory of Historiography (ICHTH) i International Network for Theory of History (INTH) za najlepszą książkę i najlepszą pierwszą książkę z zakresu historii i teorii historiografii opublikowane w latach 2024–2025. Nagrodę za najlepszą pierwszą książkę otrzymał Natan Elgabsi (Finlandia) za pracę „Existential Ethics and the Philosophy of Historiography”. Szczególnym powodem do satysfakcji dla środowiska poznańskiego był fakt, że w gronie finalistów znalazła się również książka dr. hab. Marcina Moskalewicza, absolwenta Wydziału Historii UAM, „Hannah Arendt’s Ambiguous Storytelling. Temporality, Judgment, and the Philosophy of History” (Bloomsbury, 2024), co potwierdza silną pozycję poznańskich badań nad teorią i filozofią historii na arenie międzynarodowej.
Konferencja pokazała, że teoria historii coraz wyraźniej wykracza poza tradycyjną refleksję nad reprezentacją przeszłości, koncentrując się na związkach między czasem, materią, środowiskiem, technologią, emocjami i przyszłością. Ujawniła również rosnące przekonanie, że wiedza o przeszłości nie służy już jedynie interpretacji minionego świata, lecz ma pomagać orientować się w epoce kryzysów, niepewności i gwałtownych transformacji. Żywe dyskusje dotyczyły historii cyfrowej i sztucznej inteligencji, które coraz silniej wpływają na praktyki badawcze, edukację historyczną oraz publiczne obiegi wiedzy o przeszłości. Uczestnicy konferencji podkreślali, że rozwój modeli AI wymaga nie tylko nowych kompetencji technicznych, lecz także pogłębionej refleksji nad epistemologicznymi i etycznymi podstawami pracy historyka.
Autorzy artykułu: Krzysztof Brzechczyn, Michał Chudecki, Ewa Domańska, Jakub Muchowski, Adrian Trzoss, Wiktor Werner, Tomasz Wiśniewski
Zdjęcia: Erik Peinar, Ewa Domańska