„Nowa wiedza może zaistnieć tylko wtedy, gdy istnieją warunki pozwalające podważać przyjęte założenia – nawet za cenę ryzyka podążenia w ślepą uliczkę. Nauka rozwija się poprzez kwestionowanie, a nie przez potwierdzanie”. To cytat z dokumentu przyjętego uchwałą Senatu UAM z 23 lutego 2026 r. pod nazwą „Podstawy polityki naukowej UAM”.
Słowo „polityka” ma różne znaczenia w zależności od kontekstu. Określenie „polityka naukowa uczelni” może oznaczać strategię, zestaw zasad lub zbiór decyzji wskazujących, jak rozwija się działalność badawcza instytucji oraz jak wykorzystuje ona swoje zasoby naukowe. Przyjęliśmy, iż nasza uniwersytecka polityka naukowa to deklaracja podstawowych zasad, którymi kierujemy się w organizacji i prowadzeniu badań naukowych, a zatem również w budowaniu Strategii i podejmowaniu kierunkowych decyzji. Dokument „Podstawy polityki naukowej UAM” jest więc dokumentem w swej filozofii nadrzędnym w stosunku do pozostałych, a jednocześnie w założeniu o ogólnym, misyjnym w charakterze, stanowiącym punkt odniesienia w tworzeniu dokumentów operacyjnych i zarządzeń, zestawem rekomendacji nadających kierunek działaniom osób i ciał zarządzających Uniwersytetem. „Podstawy polityki naukowej UAM” to deklaracja postaw i zobowiązanie.
Zadanie stworzenia zrębów dokumentu Rektorka powierzyła Uniwersyteckiej Radzie ds. Nauki (URN). Być może zdziwią się Państwo Czytelnicy i Czytelniczki, że tak niewielki dokument jest wynikiem prac trwających niemal trzy lata… Był to bowiem proces bottom-up: przyjęliśmy przez ten okres jako URN serię stanowisk w kluczowych kwestiach dotyczących prowadzenia badań naukowych (zob. tabela). Stanowiska te stanowią odzwierciedlenie i wprowadzenie w życie zasad, które zebraliśmy ostatecznie w „Podstawach polityki naukowej”. W tym czasie członkowie i członkinie URN odbyli konsultacje na wydziałach, w radach dziekańskich i w radach szkół, otrzymaliśmy liczne opinie i krytyczne uwagi z tych gremiów. „Podstawy polityki” powstawały zatem poprzez rozwiązywanie bieżących problemów i przyjmowanie postaw wobec zaistniałych dylematów, tworzących współczesny kontekst dla funkcjonowania nauki w Polsce i na świecie.
Rozpoczęliśmy od „Stanowiska Uniwersyteckiej Rady ds. Nauki UAM w sprawie propozycji modyfikacji zasad ewaluacji jakości naukowej” w kontekście kontrowersji związanych z systemem ewaluacji nauki w Polsce. Nasz uniwersytet przystąpił też do Coalition for Advancing Research Assessment (CoARA) w kwietniu 2023 r. i został jednym z sygnatariuszy „Porozumienia w sprawie reformy oceny badań naukowych”. Sygnatariusze zobowiązują się do przestrzegania wspólnej wizji, zgodnie z którą ocena badań, naukowców i instytucji naukowych uwzględnia różnorodne wyniki, praktyki publikacyjne i działania, które maksymalizują jakość i wpływ badań. Realizacja tej wizji wymaga oparcia praktyk ewaluacyjnych przede wszystkim na ocenie eksperckiej wspieranej odpowiedzialnym wykorzystaniem wskaźników ilościowych.
W „Podstawach polityki” piszemy:
„…system ewaluacji dyscyplin i poszczególnych badaczy i badaczek, choć ma dostarczać informacji o wartości prowadzonych badań i ich wyników, w praktyce tworzy sytuację, w której celem badań staje się nie tylko zdobywanie wiedzy, lecz również osiąganie określonych wskaźników, punktów czy pozycji w rankingach”.
„Współczesny system organizacji badań, ich finansowania i ewaluacji coraz częściej utrudnia rozwój nauki, zniechęcając badaczy i badaczki do podejmowania ryzyka i poszukiwania nowych dróg. Napięcie między koniecznością budowania na istniejącej wiedzy a potrzebą otwierania przestrzeni dla nowych idei, a także między kontrolną funkcją środowiska naukowego a niezbędną swobodą myślenia, staje się coraz bardziej widoczne”.
„Realistyczna i odpowiedzialna polityka naukowa UAM powinna więc harmonijnie łączyć autonomię badaczy i badaczek z przejrzystymi, lecz elastycznymi kryteriami oceny”.
Z systemem ewaluacji wiąże się też ocena poszczególnych naukowców i naukowczyń, którzy i które budują jakość uniwersytetu jako całości. I tu pojawiło się kolejne stanowisko URN – w sprawie modyfikacji kryteriów oceny okresowej nauczycieli akademickich. Stanowisko to było punktem wyjścia do wypracowania nowego Zarządzenia nr 158/2025/2026 Rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu z dnia 16 grudnia 2025 r. w sprawie kryteriów oceny okresowej, trybu i podmiotu dokonującego ocen okresowych nauczycieli akademickich.
Kolejne dokumenty URN dotyczą publikowania wyników badań naukowych. Są to stanowiska ws. tzw. czasopism drapieżnych, ws. nierzetelnych praktyk publikacyjnych oraz Polityka publikacyjna Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: wstępne rekomendacje Uniwersyteckiej Rady ds. Nauki UAM. Senat UAM przychylił się do rekomendacji URN, podejmując Uchwałę nr 47/2024/2025 z dnia 27 stycznia 2025 r. w sprawie stanowiska Senatu UAM dotyczącego nierzetelnych praktyk publikacyjnych. URN przygotowała też „Zasady i zakres przeprowadzanego audytu czasopism UAM dla Zespołu Kontrolnego”, zastosowane w kolejnej już edycji audytu czasopism uniwersytetu. Celem audytów jest podnoszenie jakości merytorycznej i redakcyjnej oraz umiędzynarodowienie czasopism firmowanych przez UAM.
Wskazania z tych dokumentów znajdują odzwierciedlenie w następującym zapisie „Podstaw polityki”:
„Kluczowym elementem takiej polityki jest także troska o etykę badań i integralność naukową. Uczelnia powinna wzmacniać kompetencje badaczy i badaczek poprzez profesjonalne komisje etyczne (takich jak Komisja Etyczna UAM), szkolenia z dobrej praktyki badawczej, wsparcie w pracy z wrażliwymi danymi oraz włączanie perspektyw marginalizowanych grup. Równie istotne jest budowanie odpowiedzialnej polityki publikacyjnej: promowanie jakości ponad ilość, wspieranie rzetelnego otwartego dostępu oraz przeciwdziałanie nierzetelnym praktykom publikacyjnym”.
Zapis „Równie ważne jest tworzenie stabilnych warunków pracy…” znajduje odbicie w zadaniach tzw. Action Plan tworzonego na UAM co trzy lata w ramach spełniania kryteriów Komisji Europejskiej dla odnowienia certyfikatu HR Excellence in Research. Zadania te dotyczą następujących obszarów działania uniwersytetu: aspektów etycznych i zawodowych, rekrutacji i selekcji, warunków pracy i ubezpieczeń społecznych oraz szkoleń i rozwoju zawodowego.
W podsumowaniu „Podstaw polityki” znajdujemy apel i motyw przewodni dla obecnych i przyszłych władz naszej uczelni: „Polityka naukowa UAM powinna wzmacniać kulturę zaufania, odpowiedzialności i dialogu. Przejrzyste procedury oceny, konsultowanie wewnętrznych regulacji oraz włączanie społeczności akademickiej w procesy decyzyjne mogą sprawić, że mierzalność będzie elementem wspierającym, a nie ograniczającym rozwój nauki, a efektywność przestanie być zewnętrznym wymogiem i stanie się integralną częścią dojrzałej kultury akademickiej, opartej na autonomii, rzetelności i trosce o społeczną użyteczność nauki”.
Ten apel zamyka klamrą dokument, otwierający się zdaniem „Wolność badań naukowych stanowi fundament życia akademickiego i warunek rzeczywistego rozwoju wiedzy… – dlatego polityka naukowa Uniwersytetu powinna wspierać odwagę intelektualną, twórcze ryzyko i przekraczanie utartych schematów myślenia”.
Czy sformułowane przez nas Podstawy są zbyt idealistyczne? Zbyt tradycyjne? Zbyt ogólne? Czy to filozofia raczej niż polityka? Taki wydźwięk miały komentarze na temat dokumentu sformułowane w dyskusji z AMU SAB (Adam Mickiewicz University Scientific Advisory Board), czyli międzynarodowym zespołem doradczym UAM. Zdaniem zespołu uniwersytety muszą ewoluować z luźno zdefiniowanych instytucji wiedzy w systemy kierowane strategicznie, autonomiczne i zorientowane na wpływ – przy jednoczesnym zachowaniu podstawowych atutów, jakimi są wolność akademicka i badania naukowe o charakterze podstawowym. Podkreślano takie konieczne motywy polityki naukowej, jak:
- zrównanie wagi nauk podstawowych i stosowanych
- wpływ społeczny jako cel i wynik badań tzw. translacyjnych
- podwójne wyniki badań – wiedza i ludzie/talenty
- przejście od dyscyplinarności do interdyscyplinarności i do transdyscyplinarności
- autonomia i pokonywanie przeszkód formalnych
- określenie swego miejsca w nauce lokalnej, regionalnej, europejskiej i światowej
- badania w zespołach kierowanych przez najlepszych, współpraca międzysektorowa
- rozwiązanie napięcia: współpraca (niezbędna dla wywarcia wpływu) a konkurencja (napędzana przez finansowanie, rankingi)
- tematy badawcze wyłaniające się ze współpracy międzyobszarowej i wspierane przez zarządzających uniwersytetem (ukierunkowane zachęty zamiast sztywnej kontroli odgórnej)
- określone kierunki zmian, przełożenie wizji na praktyczne wytyczne.
Moim zdaniem motywy te z jednej strony wynikają ze sformułowanych przez nas „Podstaw polityki naukowej UAM”, z drugiej nabierają wymiaru praktycznego w takich dokumentach uniwersytetu, jak Strategia UAM i projekt Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza, czy też ze stanowisk i zarządzeń wymienionych powyżej oraz wielu innych dokumentów strategicznych, np. Strategii Rankingowej, Planu Równości Płci, Polityki Otwartych Danych, Regulaminu Komisji Etycznej, dokumentu OTMR (Open, Transparent, Merit-based Recruitment) oraz dokumentów podstawowych, tzn. Statutu UAM i odpowiednich regulaminów.
Pryncypia, którymi kieruje się Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, są ponadczasowe, podczas gdy sposoby ich realizacji uwarunkowane są aktualnym stanem rozwoju cywilizacyjnego. Podstawy polityki naukowej wydają się zatem w swej naturze idealistyczne, jednak nadają realny kształt działaniom uniwersytetu.
Nasuwa mi się porównanie z „idealistyczną” misją European Research Council (Europejskiej Rady Nauki) – „promowanie badań naukowych najwyższej jakości w Europie poprzez konkurencyjne finansowanie oraz wspieranie pionierskich badań naukowych inicjowanych przez badaczy we wszystkich dziedzinach, opartych na doskonałości naukowej” – dzięki której realne przełomowe badania prowadzą tysiące naukowców i naukowczyń.
Uniwersytet, wierny swojej misji, zobowiązuje się do tworzenia środowiska, które równoważy odpowiedzialność i kontrolę z niezbędną swobodą myślenia, szanując różnorodność metod, celów i tradycji poszczególnych dyscyplin.