Badania z udziałem naukowców z UAM dowodzą, że wprowadzenie nowego zboża zmieniło sposób użytkowania ziemi w Europie epoki brązu. Wyniki opublikowano w czasopiśmie Science Advances.
Zapewnienie żywności rosnącej populacji, dostosowanie się do zmian klimatycznych i radzenie sobie z przemianami społecznymi nie jest wyzwaniem wyłącznie współczesnym.
W epoce brązu, czyli w II tysiącleciu p.n.e., Europa doświadczała zmian klimatycznych, wzrostu liczby ludności, większej mobilności oraz pogłębiania się hierarchii społecznych. Nowe badanie bioarcheologiczne opublikowane w czasopiśmie Science Advances pokazuje, w jaki sposób społeczności tamtego okresu dostosowywały swoje strategie pozyskiwania żywności. Kluczową rolę odegrało włączenie do istniejących systemów rolniczych nowej rośliny uprawnej: prosa zwyczajnego (Panicum miliaceum), odpornego na trudne warunki klimatyczne, bogatego w składniki odżywcze i szybko rosnącego.
Międzynarodowy zespół badaczy z Litwy, Polski, Belgii i Wielkiej Brytanii, w ramach projektu MILWAYS, przeanalizował dietę, mobilność oraz tło społeczno-kulturowe mieszkańców Europy Środkowej w epoce brązu, aby zrozumieć, jak zmieniały się ich sposoby gospodarowania zasobami w odpowiedzi na zachodzące przemiany.
Stopniowe upowszechnianie się prosa
Naukowcy zastosowali kompleksowe podejście badawcze, łącząc analizy izotopów węgla, azotu, tlenu i strontu ze szczątków ludzkich z datowaniem radiowęglowym, określaniem płci metodami paleoproteomicznymi, danymi archeologicznymi i antropologicznymi oraz wcześniej opublikowanymi wynikami badań genetycznych.
Dzięki temu możliwe było ustalenie, czy osoby spożywające proso były miejscowego pochodzenia, na jakim etapie życia zaczynały je jeść oraz jakie były ich cechy kulturowe i biologiczne. Poszczególne metody dostarczały różnych informacji: izotopy węgla i azotu odzwierciedlają średnią dietę człowieka na przestrzeni lat, natomiast izotopy tlenu i strontu pozwalają określić środowisko geologiczne i hydrologiczne, z którego pochodziło jedzenie spożywane podczas formowania się badanych tkanek.
Badacze odkryli, że proso pojawiło się w diecie społeczności zamieszkujących południowo-wschodnią Polskę około 1590 roku p.n.e., czyli ponad sto lat wcześniej, niż dotąd przypuszczano. Wyniki wskazują, że początkowo spożywała je jedynie niewielka grupa osób, zanim stało się jednym z podstawowych składników diety.
Analiza tkanek powstałych na różnych etapach życia wykazała także zmiany żywieniowe zachodzące zarówno między społecznościami, jak i w obrębie życia pojedynczych osób. Wielu pierwszych konsumentów prosa wychowywało się na diecie opartej głównie na tradycyjnych zbożach, takich jak pszenica i jęczmień, a dopiero później włączyło do jadłospisu nową roślinę.
Pole prosa zwyczajnego w miejscu udomowienia tej rośliny w Mongolii Wewnętrznej (zdjęcie: Giedrė Motuzaitė Matuzevičiūtė)
Nowe możliwości wykorzystania krajobrazu
Proso nie było jednak spożywane przez wszystkich członków społeczności. Jak wyjaśnia współautor badań, prof. Christophe Snoeck z Vrije Universiteit Brussel, różnice w składzie izotopowym strontu między osobami jedzącymi proso a tymi, które go nie spożywały, wskazują raczej na korzystanie z odmiennych stref geologicznych w obrębie tego samego terytorium niż na różne miejsca pochodzenia.
Ponieważ proso rośnie szybko i dobrze znosi suche warunki oraz ubogie gleby, jego uprawa umożliwiła zagospodarowanie terenów mniej odpowiednich dla tradycyjnych zbóż. Jak podkreśla główna autorka badań, dr Margaux Depaermentier z Uniwersytetu Wileńskiego, społeczności epoki brązu w odpowiedzi na zwiększone zapotrzebowanie na żywność i zmieniające się warunki klimatyczne wprowadziły nową, odporną uprawę, aby lepiej wykorzystywać dotąd marginalne obszary i zwiększać bezpieczeństwo żywnościowe.
Co istotne, osoby spożywające i niespożywające prosa miały podobne pochodzenie genetyczne i kulturowe, a najwcześniejsi konsumenci wykazywali cechy charakterystyczne dla lokalnej ludności. Wyniki nie potwierdzają więc hipotezy, że upowszechnienie tej rośliny było skutkiem migracji nowych grup ludności. Badanie sugeruje raczej, że jej pojawienie się wiązało się ze zmianą sposobów użytkowania krajobrazu i rozszerzeniem działalności rolniczej na nowe środowiska.
Zobacz też: Prof. Makarowicz. Kariera konia zaczęła się 4 tys. lat temu
Zdjęcie dwóch pochówków z epoki brązu (obiekt 748) w Pielgrzymowicach w Polsce, w tym po lewej stronie najwcześniejszego znanego konsumenta prosa w Europie Środkowej (zdjęcie: A. Lasota-Kuś).
Ponad podziałami społecznymi
Wyniki pokazują również, że spożywanie prosa nie było ograniczone do określonej płci, grupy wiekowej ani warstwy społecznej. Jak podkreśla współautor publikacji, prof. Przemysław Makarowicz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, o dostępie do nowej uprawy decydowało przede wszystkim korzystanie z określonych obszarów krajobrazu, a nie status społeczny czy tożsamość kulturowa.
Zdaniem prof. Grażiny Motuzaitė Matuzevičiūtė z Uniwersytetu Wileńskiego, jest to pierwsze badanie, które łączy taki podział przestrzeni z uprawą nowej rośliny letniej oraz wykorzystaniem terenów wcześniej słabo eksploatowanych rolniczo.
Badacze podkreślają, że zrozumienie tych procesów może być cenne również dziś, zwłaszcza w kontekście dyskusji o różnicowaniu upraw i dostosowywaniu rolnictwa do zmieniających się warunków środowiskowych.
Z artykułem można zapoznać się pod linkiem: https://www.science.org/doi/full/10.1126/sciadv.aeh1079?af=R