Analiza rzymskich nocników z Novae i Marcianopolis ujawniła dotąd nieznane informacje o pasożytach sprzed 1800 lat. Zespół pod kierownictwem prof. UAM Eleny Kleniny po raz pierwszy potwierdził obecność Cryptosporidium parvum w Europie, co zmienia wiedzę o historii chorób pasożytniczych.
Polscy naukowcy opublikowali nowy artykuł dotyczący odkryć w Novae i Marcianopolis, rzymskich miastach położonych nad dolnym Dunajem. Tym razem starożytne nocniki stały się przedmiotem unikatowych w skali europejskiej badań z pogranicza historii, archeologii i paleoparazytologii.
Praca ukazała się w npj Heritage Science prestiżowym i wysokonotowanym czasopiśmie naukowym o otwartym dostępie, wydawanym przez Springer Nature. Artykuł niemal natychmiast wzbudził duże zainteresowanie międzynarodowego środowiska naukowego – w ciągu zaledwie czterech dni od publikacji został pobrany 899 razy!
Badania przeprowadził interdyscyplinarny zespół pod kierunkiem prof. UAM Eleny Kleniny, w skład którego weszli: prof. Andrzej B. Biernacki, dr hab. Renata Welc-Falęciak, dr Agnieszka Pawełczyk i dr hab. Małgorzata Bednarska, naukowcy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Projekt został sfinansowany ze środków IDUB UAM.
W artykule zatytułowanym Analysis of Roman chamber pots to understand the health of the lower Danube inhabitants badacze przedstawiają wyniki analiz rzymskich nocników (łac. lasanae) datowanych na II–IV wiek n.e. Znaleziska pochodzą z dwóch miast rzymskich położonych Novae (dzisiejsza północna Bułgaria) oraz Marcianopolis.
Nocniki są dla naukowców cennym źródłem informacji o stanie zdrowia dawnych społeczności. Zachowane na ich ściankach zmineralizowane osady moczu i kału pozwalają wykrywać ślady pasożytów jelitowych i chorób zakaźnych.
– Rekonstrukcja codziennego życia starożytnych ludzi, zwłaszcza ich diety i zdrowia, to ogromne wyzwanie. Nocniki dają nam bezpośredni wgląd w problemy zdrowotne dawnych mieszkańców – podkreślają autorzy badań.
Zastosowane w badaniu podejście łączyło archeologię, historię, paleoparazytologię, a także nowoczesne metody laboratoryjne. Oprócz klasycznych analiz mikroskopowych i badań starożytnego DNA (aDNA), po raz pierwszy w takim kontekście prowincjonalnym wykorzystano testy immunoenzymatyczne (ELISA).
Wyniki okazały się przełomowe. W zmineralizowanych osadach znaleziono: jaja tasiemca (Taenia sp.), ślady Entamoeba histolytica - pasożyta wywołującego czerwonkę oraz pierwotniaka Cryptosporidium parvum. Ten ostatni pasożyt ma szczególne znaczenie. Został on po raz pierwszy opisany naukowo dopiero w 1907 roku, a zakażenia u ludzi rozpoznano w latach 70. XX wieku. Przez dziesięciolecia uważano, że jego najstarsze ślady pochodzą z Ameryki Środkowej (Meksyk, VII–VIII w. n.e.).
Odkrycie Cryptosporidium parvum w Novae oznacza najwcześniejszy znany przypadek tego pasożyta w rzymskich warstwach kulturowych w Europie i dopiero drugi wiarygodny dowód jego obecności na kontynencie. Pierwszy pochodził z Balearów i datowany był na około 3000 rok p.n.e. To odkrycie zmienia dotychczasowe wyobrażenia o historii rozprzestrzeniania się chorób pasożytniczych i podważa tezę o wyłącznie „amerykańskim” pochodzeniu tego patogenu.
Wyniki badań rzucają nowe światło na warunki sanitarne i zdrowie mieszkańców rzymskiej prowincji Mezja Dolna. Najprawdopodobniej infekcje były przenoszone przez skażoną wodę pitną lub przez bliski kontakt ze zwierzętami. W przypadku Novae badacze wskazują na wodę doprowadzaną z Castella Aquae, zbiornika zlokalizowanego nad Dunajem w pobliżu willi extra muros. To właśnie tam mieszkali użytkownicy badanych nocników.
Analizy laboratoryjne wykonano w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym oraz na Uniwersytecie Warszawskim, natomiast same zabytki pochodzą z trwających już 67 lat polsko-bułgarskich badań archeologicznych prowadzonych w Novae.
Artykuł jest dostępny pod linkiem: https://www.nature.com/articles/s40494-026-02475-x